Regionalna saradnja veoma je bitan element procesa evropskih integracija. Njen značaj potvrđen je već od samog pokretanja Procesa stabilizacije i pridruživanja 1999. godine, uz nadu da će na postkonfliktnom području Zapadnog Balkana stvoriti preduslove za pomirenje i suživot u budućnosti.

Đorđo Cvijović, Predsednik Foruma mladih Evropskog pokreta u Srbiji

 

Više od 20 godina od početka evropskih integracija Zapadnog Balkana, međutim, mogu se čuti podeljena mišljenja o učincima regionalne saradnje na ovim prostorima. Dodatno, sve se češće ističe nedovoljan potencijal postojećeg okvira regionalne saradnje na Zapadnom Balkanu da podstakne i upotpuni sprovođenje neophodnih reformi u procesu pristupanja Evropskoj uniji ili ispunjavanju neophodnih uslova za dobijanje kandidature za članstvo.

Kao osnovna prepreka poboljšanju odnosa na Zapadnom Balkanu i ostvarivanja većeg obima regionalne saradnje, kako bi delovanje na regionalnom nivou imalo veći uticaj na sprovođenje prekopotrebnih reformi na evropskom putu, ističe se „princip regate“ na kome Evropska unija zasniva svoj pristup prema Zapadnom Balkanu. Princip regate predstavljen je na Samitu u Zagrebu 2000. godine, a potvrđen je i deklaracijom usvojenom na Samitu u Solunu 2003. godine, u kojoj se ističe da u procesu evropskih integracija „napredak svake države zavisi od sopstvenih zasluga“. Ovakav pristup Evropske unije polazi od pretpostavke da će naglasak na individualnim postignućima podstaći pozitivnu konkurenciju među zapadnobalkanskim partnerima EU i po tome se razlikuje od procesa pristupanja država Centralne i Istočne Evrope (CIE) 2004. godine, koji je za cilj imao istovremeno pristupanje svih država Uniji i bio vođen idejom „povratka Evropi“ nakon pada komunizma.

Uprkos podršci koju princip regate uživa među predstavnicima vlasti na Zapadnom Balkanu, spor napredak u procesu evropskih integracija nameće pitanje njegove delotvornosti i efinasnosti na ovim prostorima, dok je sve prisutnije mišljenje da bi svi partneri sa Zapadnog Balkana trebalo da pristupe Evropskoj uniji u isto vreme. Nade da će princip regate podstaći pozitivnu konkurenciju nisu se obistinile ni dve decenije od otpočinjanja Procesa stabilizacije i pridruživanja, uprkos nespornim pomacima u normalizaciji i uspostavljanju dobrosusedskih odnosa. Jedan od razloga neuspeha ovakvog principa su njegova ograničenja u postkonfliktnim društvima na Zapadnom Balkanu. Podstičući takmičenje u dostizanju zadatih merila, princip regate ne umanjuje sklonost političkih elita u regionu ka nacionalizmu i potenciranju bilateralnih sporova, budući da napredak države zavisi isključivo od ispunjavanja sopstvenih merila u vremenskom roku predviđenom individualnim akcionim planovima. Regionalno takmičenje i pojavu novih tenzija u regionu, usled i dalje prisutnog nacionalizma, političke elite koriste za dobijanje političkog uticaja kod evropskih zvaničnika i održavanje postojećeg javnog dikursa, sprečavajući efektivnu transformaciju svih društava. Drugi nedostatak principa regate je njegova nemogućnost da podstakne istinsko pomirenje među narodima Zapadnog Balkana. Podstičući regionalno takmičenje i  održavajući postojeće tenzije u regionu, pristup regate ne doprinosi osećaju zajedništva. Negodovanje vlasti u Crnoj gori kada se ova država u procesu pristupanja „stavi u isti koš“ sa Srbijom, kao i odsustvo snažnije reakcije vlasti ove dve države na odlaganje otpočinjanja pregovora o pristupanju sa Albanijom i Severnom Makedonijom, samo su neki od primera koji to dokazuju.

Pokušaj delimičnog korigovanja nedostataka principa regate u procesu evropske integracije Zapadnog Balkana započeo pokretanjem Berlinskog procesa je 2014. godine. Berlinski proces je inicijativa za poboljšanje regionalne saradnje i evropske integracije Zapadnog Balkana, u kojoj pored zapadnobalkanskih partnera EU učestvuju i zainteresovane države članice (Austrija, Francuska, Hrvastka, Italija, Nemačka Poljska, Ujedinjeno Kraljevstvo) i međunarodne organizacije. Pored godišnjih samita na vrhu, na kojima učestvuju predstavnici država i vlada, Berlinskim procesom su uvedeni posebni formati učešća civilnog društva i poslovnog sektora, proširujući tako krug uključenih aktera. Nakon šest godina od pokretanja ovaj mehanizam regionalne saradnje imao je brojne opipljive rezultate, naročito u stvaranju uslova za bolju povezanost regiona i dostizanju ciljeva iz šest vodećih inicijativa usvojenih na Samitu u Sofiji 2018. godine. Međutim, mogućnosti za postizanje značajnijih rezultata putem regionalne saradnje u okviru Berlinskog procesa ograničeni su zbog dva osnovna razloga: nedovoljno čvrste institucionalizacije i neučešća svih država članica EU u procesu. Vođen prvenstveno od strane najuticajnijih država članica EU poput Francuske i Nemačke, uz odsustvo jasno definisane strategije za jačanje saradnje i delovanje na regionalnom nivou, kao i nadzornog mehanizma za praćenje napretka, Berlinski proces teško može ostvariti svoj potencijal.

Bez obzira na razlike koje postoje u nivou uspostavljenih odnosa sa Evropskom unijom između zapadnobalkanskih partnera EU i istočnoevropskih i zakavkaskih država Istočnog partnerstva (Azerbejdžan, Belorusija, Gruzija, Jermenija, Moldavija i Ukrajina), dobre prakse uspostavljene u okviru ovog regionalnog mehanizma mogu se prilagoditi i poslužiti za unapređivanje Berlinskog procesa i regionalne saradnje na Zapadnom Balkanu. Najpre, neophodno je kao i u slučaju Istočnog partnerstva uključiti sve države članice Unije u proces, čime bi se potvrdila zainteresovanost Evropske unije za region i obezbedio celovit pristup EU prema partnerima u procesu pristupanja. Dodatno, potrebno je postaviti jasnije definisane i merljive ciljeve, poput ambicioznog plana za države Istočnog partnerstva „20 ciljeva za 2020.“ koji je predstavljen 2017. godine i čijim sprovođenjem su se do sada ostvarili značajni rezultati, naročito za one države koje sa EU imaju potpisan Sprorazum o stabilizaciji i pridruživanju (Gruzija, Moldavija, Ukrajina). Primer država Istočnog partnerstva, koje sa Evropskom unijom imaju mnogo manji obim saradnje od partnera sa Zapadnog Balkana, a dodatno nemaju ni jasno definisanu evropsku perspektivu, pokazuje da se regionalnom saradnjom može postići napredak u reformama i uspostaviti čvršći međusobni odnosi. Zato je veoma važno sagledati sve prednosti ovog pristupa, kako bi se jačanjem Berlinskog procesa došlo do značajnijih rezultata regionalne saradnje i na Zapadnom Balkanu.