KONTAKTUČLANITE SEPRESSLINKOVIDOKUMENTI

Evropske aktuelnosti 

Trendovi, istraživanja i debate

 

 

 


 

 

Najave
Pogledaj sve događaje

Evropska unija - između pojava fragmentacije i jačanja novih vidova subregionalizma

27.12.2017


 

 

 

Sa razvojem i najavljenom transformacijom Evropske unije, paralelno sa krizama i bregzitom, primetno je sve veće delovanje njenih država članica u okviru manjih, subregionalnih grupacija. U ovome, čini se, najvidljivije su zemlje Višegradske grupe, ali su vrlo aktivne i Baltičke zemlje kao i skandinavske zemlje, kao i tri zemlje Beneluksa. Na primer, ad hoc skup (održan 21.6.2017. g. uoči sastanka Evropskog saveta) devet zemalja članica EU iz grupacija Beneluksa (Belgija, Holandija, Luksemburg), Baltika (Litvanija, Letonija i Estonija) i Skandinavije (Švedska, Finska i Danska) skrenuli su posebno pažnju na ulogu i značaj subregionalnih grupacija u EU. Da li je reč tek o normalnoj saradnji neposrednih suseda, ili je ova pojava nagoveštaj produbljenije fragmentacije prostora EU, koji je povezan sa slabljenjem procesa sveokupne evropske političke i ekonomske integracije ili sa najavama o izgradnji „Evrope koncentričnih krugova“?


Mnogostruke krize u Evropskoj uniji i njenim državama članicama tokom ove decenije, uključujući i poslednje u nizu – bregzit i katalonsku krizu, svedoče, između ostalog i o krizi sistema upravljanja, demokratskih političkih poredaka, tradicionalnih ideologija, kao i o složenosti u odnosima vlasti i građana u vremenu globalizacije i četvrte industrijske revolucije. Država nacija, kao glavni oblik moderne društvene organizacije, daleko je od mogućnosti da odgovori na sve prirodne, ekonomske, demografske i socijalne izazove pred kojim se nalaze moderna društva – ali to ne mogu u celini ni regionalne ili svetske organizacije, poput EU ili UN. Stoga nije neobično da se u međunarodnom poretku pojavljuju i drugi, manje tipični oblici saradnje među državama, poput različitih subregionalnih, transnacionalnih ili subnacionalnih entiteta, makroregiona i slično. U Evropi su, pored kontinentalnih regionalnih organizacija, odavno vrlo primetni i oblici multilateralne subregionalne saradnje između država članica na jednom manjem geografskom području. Ove organizacije su postale brojnije naročito sa pojavom tzv. neoregionalizma u periodu nakon raspada bipolarnog sistema u Evropi 1990-19911.


Uspon subregiona


Kada se radi o subregionalnim oblicima saradnje unutar EU, ova pojava, ima različite činioce, među kojima bismo mogli precizirati sledeće:

 

  • proces donošenja odluka u Evropskoj uniji spontano podstiče njene države članice da stvaraju različite vidove ad hoc koalicija o raznim pitanjima o kojima se raspravlja. Ovo je posebno značajno za manje zemlje članice koje izolovano – nasuprot većim i uticajnijim državama - nemaju mogućnost da nametnu svoje stavove u širokoj organizaciji od 28 članica,
  • postoji prirodan interes i tendencija susednih zemalja u pojedinim regionima da međusobno intenzivnije sarađuju, posebno u onim pitanjima o kojim zbog geografskih, ekonomskih ili društvenih razloga dele iste stavove ili koja nisu od većeg interesa za EU kao celinu,
  • slabljenje ili neefikasnost pojedinih politika EU (npr. regionalna politika, strategije makroregiona2, ekonomske mere, angažovanje strukturnih fondova i sl) utiče na pojedine države, posebno zemlje geografske periferije EU da traže zajednički način za reformu tih politika ili za alternativna rešenja,
  • određene regionalne grupe zemalja zbog istorijskih ili geopolitičkih razloga ponekad dele sličan širi pogled na svet, odnosno opšti pristup određenim temama (poput na primer, podrške liberalnoj ekonomskoj politici, veće ili manje otvorenosti prema svetu, stava prema ulozi države u ekonomiji, načela socijalne zaštite, uloge poljoprivrede i slično),
  • ekonomska i druge krize koje su tokom poslednjih desetak godina pogodile EU uticale su na pojave dubljih strukturnih „pukotina“ među državama članicama, posebno po linijama „sever-jug“ (evrokriza), odnosno po pravcu „istok-zapad“ EU (odnos prema migracijama i dr),
  • najzad, postoji i neka vrsta trenda u savremenim međunarodnim i geopolitičkim odnosima, da države organizuju raznovrsne multilateralne sastanke i forume u različitim oblicima. U pojedinim slučajevima, ovi forumi imaju i jasnu geopolitičku pozadinu.



Dok je pojava subregionalne saradnje u ranijim periodima više tumačena i objašnjavana specifičnim ekonomskim potreba saradnje između bliskih suseda, primetno je da u novije vreme dolazi do pomeranja fokusa subregionalne saradnje i koordinacije na pretežno politička ili strateška pitanja - što je bez sumnje povezano i sa novom fazom međunarodnih odnosa i debatom o budućnosti EU. Iako Evropska unija kao takva ostaje glavni i najširi okvir i referenca za ključne oblasti saradnje i integracije njenih članica u celini3, aktiviranje pravnih mehanizama predviđenih Lisabonskim ugovorom, kao što su „unapređena (ojačana) saradnja“ ili „stalna strukturisana saradnja“4 omogućavaju i produbljeniju integraciju ograničenog broja članica EU, odnosno izgradnju tzv. Evrope u više brzina. Ovakva arhitektura Evropske unije, kombinovana sa evetnualnim novim političkim i ekonomskim krizama, može da u negativnom scenariju dovede i do slabljenju ukupne centripetalne snage integracije, odnosno da dovede do „okoštavanja“ geografskih podela i dublje fragmentacije EU na manje geografske podceline.



Od Baltika do Sredozemlja - između ekonomskih i geopolitičkih ciljeva


U nastavku ćemo ukazati na neke karakteristike glavnih subregionalnih grupacija u EU, bez ulaženje u detaljnije nabrajanje i objašnjenje razgranatih subregionalnih institucija.


Beneluks5 je osnovan još pre same Evropske zajednice (1944) i predstavljao je neku vrstu pokusne laboratorije za kasnije oblike šire evropske integracije (carinska unija, prostor Šengena i sl). Tri zemlje Beneluksa su ekonomski i razvojno, kao i u svom stavu prema evropskoj integraciji u načelu najbliže onome što se podrazmeva pod mogućim „jezgrom EU“ (evrozona, i dr.) što se odražava i u njihovim stavovima u vezi sa daljom evolucijom Unije.


Višegradska grupa (V4) je nastala odmah nakon raspada istočnog bloka kao politički klub četiri zemlje centralne i istočne Evrope6 koje su nastavile sa ovom formom saradnje i nakon ulaska u EU. Članice V4 nastoje da koordiniraju svoje stavove unutar EU i da, kada je to moguće, nastupaju jednoglasno, kao npr. u debatama oko spoljnih migracija ili socijalnih uslova za kretanje radne snage u EU. Zemlje V4 u načelu naglasak stavljaju na suverenitet država članica kao osnova za razvoj evropske integracije, iako one u raznim pitanjima politika EU često nisu međusobno saglasne.


Tri Baltičke zemlje7 sistematski sarađuju u okviru Baltičkog saveta ministara8 i pokazuju zapažen usaglašeni aktivizam posebno u nekim pitanjima spoljnih odnosa EU, kao što je politika istočnog susedstva i odnosi sa Rusijom. Slučaj ove tri male i geografski periferne zemlje ilustruje do koje mere usaglašeni regionalni nastup povećava uticaj i efikasnost manjih država članica u sistemu EU. Ove zemlje u pristupu mnogim internim politikama EU pokazuju bliskost sa liberalnim stavovima Velike Britanije ili skandinavskih zemalja, što znači da će one nakon bregzita izgubiti važnog saveznika unutar EU.


Skandinavske zemlje blisko međusobno sarađuju u okviru Nordijskog saveta ministara koji geografski prevazilazi okvire EU9, pa uz Evropski ekonomski prostor10, stoga predstavlja važan i koristan primer mogućih varijacija u široj evropskoj institucionalnoj arhitekturi. Nordijska saradnja sadrži još jedno rešenje koje bi možda bilo zanimljivo za neka buduća pitanja na evropskom nivou: autonomne teritorije Finske, odnosno Danske (Grenland, Farska ostrva i Alandska ostrva) imaju status posmatrača unutar Nordijske saradnje, dakle neku vrstu mini subjektiviteta (ali bez suvereniteta) na međunarodnom nivou.
Za razliku od subregionalne saradnje na severu i istoku Evrope, mediteranske članice juga EU donedavno nisu razvijale praksu multilateralnog sastajanja. Ovo je verovatno posledica činjenice da, Francuska, Španija i Italija pripadaju grupi većih članica EU, pa su stoga imale manje potrebe da (uz periferne Portugal, Grčku i ostrva Maltu i Kipar) primene praksu subregionalnog grupisanja. Ipak, sa nastupanjem evrokrize, jačanjem položaja Nemačke kao neke vrste hegemona u Evropi i naznakama ekonomskih i političkih „naprslina“ po liniji sever-jug EU, formirana je 2013. g. neformalna „Med – grupa“ (ili klub „Mediteran“) članica EU na nivou premijera, koji se sastaju jednom godišnje11. Sastanci ovih zemalja su prvenstveno fokusirani na ekonomska pitanja u EU, budućnost Unije posle bregzita, kao i na šire stanje na Sredozemlju.


Noviji oblik supregionalne saradnje u EU predstavlja i „Inicijativa tri mora“ (Baltik-Crno more-Jadran)12  dvanest zemalja iz centralne i istočne Evrope – članica EU, koja u formalno kao cilj ima koordinaciju razvoja infrastruktura na pravcu „sever-jug“ Evrope. Međutim, čini se da se motiv za pokretanje ove inicijative može tražiti, ne toliko u pitanjima EU, koliko u geostrateškim temama i želji za potvrdu saveza sa SAD, nasuprot konfrontaciji prema Rusiji.


Ovde se spisak različitih supraregionalnih formi saradnje u EU ili šire u Evropi ne završava. Izvan same EU, broj subregionalnih forma ili sastanaka u Evropi je značajan –Centralnoevropska inicijativa (CEI), Jadransko-jonska inicijativa (AII), Savet država Baltičkog mora (CBSS), Nordijsko-baltička saradnja (5+3), Mediteranska unija, Evroazijska unija, Organizacija za crnomorsku ekonomsku saradnju (BSEC), GUAM i dr. Specifičan regionalni forum predstavlja i saradnja „16 plus 1“, koja je od 2012. g. postala oblik strateške kooperacije Kine sa zemljama centralne i istočne Evrope (koje su članice EU ili kandidati za članstvo EU)13.


Možemo zaključiti da je subregionalna saradnja jedan od sve vidljivijih vidova organizacije i delovanja država u Evropi. Evropski subregioni su uglavnom prirodne geopolitičke-ekonomske oblasti tako da se razvoj subregionalne saradnje odvija uz paralelan proces evropske integracije.



Srbija i subregionalna saradnja na Balkanu


Srbija je tradicionalno vrlo aktivna u brojnim subregionalnim oblicima saradnje na Balkanu. Sa izetkom Procesa saradnje u jugoistočnoj Evropi (SEECP) osnivanje većine glavnih foruma za saradnju zemalja zapadnog Balkana – nečlanica EU - politički je bilo podstaknuto od strane činilaca koji se nalaze izvan samog regiona (u prvom redu EU). To je recimo, bio slučaj sa Paktom stabilnosti za JIE, koji se 2008. g. transformisao u Savet za regionalnu saradnju (RCC), a sličan je bio i slučaj sa ugovorom CEFTA ili sa novijom inicijativom okupljanja šest zapadnobalkanskih premijera - „WB6“14. U galaksiji institucija formiranih oko RCC postoji preko 50 različitih foruma koji podržavaju brojne vidove saradnje zemalja zapadnog Balkana i njihovih partnera, poput nedavno pokrenutog „regionalnog ekonomskog prostora“. U kontekstu približavanja i pristupnih pregovora Evropskoj uniji, od posebnog značaja je i „Berlinski proces“ koji je pokrenula SRN i koji je uglavnom integrisan sa aktivnostima WB6.



Kao jednu od najnovijih subregionalnih aktivnosti Srbije možemo pomenuti formiranje „Krajovske grupe“ (2015) u okviru koje su premijeri Rumunije, Bugarske i Srbije (kao zemlje kanidadata za članstvo EU) dogovorili redovne susrete (po uzoru na V4) sa ciljem bolje kordinacije u razvoju infrastruktura i razmatranja drugih pitanja, uključujući podršku pristupanju Srbije u EU. Njihovom sastanku se u 2017. pridružio i premijer Grčke. Pregled aktivnosti subregionalnih foruma koji deluju unutar EU pokazuje da ovakav vid aktivnosti ne prestaje sa pristupom Uniji, što je poruka koja može biti značajna i za zemlje ZB. Osim jačanja i unapređenja susedske saradnje, subregionalne inciijative posebno pomažu u međunarodnoj vidljivosti regiona kao i u izgradnji pozitivnije slike zapadnog Balkana. Razni oblici subregionalne saradnje sa susedima pomažu i olakšavaju realizaciju glavnog strateškog cilja Srbije – članstva u Evropskoj uniji.


Zaključak


Subregionalna saradnja zemalja članica EU je jedan od elemenata regionalizma, kao šire pojave i trenda u međunarodnim odnosima tokom poslednjih decenija. Ona predstavlja neku vrstu dodatka ili dopune procesu evropske integracije i kao takva, predstavljaće proces koji će se razvijati i u narednim decenijama.


Sa pojavom kriza unutar sistema EZ, kao i sa najavom jačanja fenomena „Evrope u više brzina“, subregionalna saradnja sve više doprinosi i oblikovanju Evrope „različitih geometrija“, odnosno složenijoj evropskoj institucionalnoj arhitekturi. Ona takođe postaje instrument koji manje zemlje – članice EU koriste u cilju jačanja svoje pregovaračke pozicije (stvaranje mini ad-hoc saveza) u procesu odlučivanja u EU.

 

 

..............................................

1Pojmovi regionalizma i subregionalizma kao oblika međudržavne saradnje i/ili integracije se prepliću i često ounačavaju istu pojavu “mutlilateralnu, institucionalizovanu i višedimenzionalnu saradnju između susednih i međusobno povezanih zemalja na istom kontinentu”, v. Mario Telo, L’Europe en crise et le monde, EUB, Bruselles, 2016, str. 14 kao i posebno str. 75-91; Takođe Glen Hook and Ian Kearns (ed), Subregionalism and World Order, Palgrave, 1999, 264.
2Evropska unija je do sada razvila tzv. makroregionalne strategije za baltički, dunavski, crnomorski i alpski makroregion. V. http://ec.europa.eu/regional_policy/en/policy/cooperation/macro-regional-strategies/.
3U Rimskoj deklaraciji sa samita EU posvećenog budućnosti EU nakon bregzita (od 27.3.2017) posebno se naglašava da će članicice biti posvećene „još većem jedinstvu i solidarnosti“, http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2017/03/25/rome-declaration/.
4V. Duško Lopandić, „EU ponovo u pokretu? Razvoj ZBOP i EU u više brzina“, CEP Pogled, jun 2017. Jelena Ćeranić, Oblici povezivanja država članica u EU, Sl. glasnik, Beograd, 2011, 322.
5Organizaciju Beneluks zemalja, koja ima i svoj sekretarijat u Briselu čine Belgija, Holandija i Luksemburg.
6Poljska, Mađarska, Češka i Slovače su uz paralelno razvile i ekonomsku saradnju u okviru sporazuma CEFTA koji je nakon njihovog članstva u EU preuzet (u novoj formi) od strane zemalja jugoistočne Evrope.
7Litvanija, Leteonija i Estonija.
8U tekstu se nećemo zadržavati na drugim institucijama ove saradnje u regionu, poput Baltičke skupštine dr.
9Nordijski savet ministara i druge institucije nordijske saradnje čine članice EU Švedska, Danska i Finska, kao i nečlanice Norveška i Island.
10EEP čine Evropska unija i tri zemlje EFTA: Norveška, Island I Lihtenštajn.
11Sedmoro članica „kluba Mediteran“ čine Francuska, Španija, Italija, Portugal, Grčka, Kipar i Malta.
12Članice inicijative pokrenute 2016. godine su Poljska, Češka, Slovačka, Mađarska, Letonija, Litvanija, Estonija, Rumunija, Bugarska, Hrvatska, Slovenija i Austrija. Zanimljivo je da su prvom samitu inicijative (2016) prisustvovali i predstavnici SAD i Kine, dok je na drugom samitu (2017 u Poljskoj) prisustvovao i predsednik SAD D. Tramp.
13Radi se, uz Kinu o sledećim zemljama : Albanija, BiH, Bugarska, Hrvatska, Češka, Estonija, Mađarska, Letonija, Litvanija, Makedonija, Crna Gora, Poljska, Rumunija, Srbija, Slovačka i Slovenija.
14Inicijativu je formalno pokrenula Crne Gore, ali iza predloga je stajala Evropska komisija.

 

dr Duško Lopandić

 

Autor je ambasador.  Nekadašnji šef misije Republike Srbije pri EU.

 



Mišljenja i stavovi izraženi u ovom eseju predstavljaju stavove autora i ne odražavaju neophodno i zvanične stavove Evropskog pokreta u Srbiji.

 

Esej je objavljen u okviru aktivnosti  Evropski izazovi  Istraživačkog foruma Evropskog pokreta u Srbiji. Autori analiziraju aktuelne trendove u Evropi tokom 2017. godine.

 

Istraživački forum - početna strana>>


Komentari

Uključi se napiši komentar:

Uključi se napiši komentar:

Ime i prezime
Komentar
  •  

     

  •    Belgrade Security Forum

  •    

  •  

    Nacionalni konvent o Evropskoj uniji

  •  

     

  •  

    OCDoskop

  • Beta - novinska agencija

  • Privredna Komora Srbije

  • EurActiv.rs

  • Slovak Aid

  • Evropa Plus